नाना पाटेकर – कोकणच्या मातीतून भारतीय सिनेसृष्टीतील अजरामर प्रवास
काही कलाकार पडद्यावर येतात आणि आपल्याला त्यांचा अभिनय आवडतो.
काही कलाकार पडद्यावर येतात आणि आपण त्यांची पात्रं लक्षात ठेवतो.
पण काही कलाकार असे असतात, की त्यांचा आवाज, त्यांची नजर, त्यांचा संवाद बोलण्याचा अंदाज आणि त्यांनी साकारलेली पात्रं आपल्या मनात कायमची घर करून राहतात.
नाना पाटेकर हे त्यापैकीच एक नाव.
कोकणच्या मातीतून आलेल्या या कलाकाराने आपल्या दमदार अभिनयाने, वेगळ्या व्यक्तिमत्त्वाने आणि प्रत्येक भूमिका मनापासून जगण्याच्या शैलीने भारतीय सिनेसृष्टीत स्वतःचं एक वेगळं स्थान निर्माण केलं.
8 ऑक्टोबर 2026 रोजी वयाच्या 75व्या वर्षी नाना पाटेकर यांचं गोव्यात निधन झालं. त्यांच्या निधनाची बातमी समोर आल्यानंतर भारतीय चित्रपटसृष्टीतून आणि चाहत्यांकडून मोठ्या प्रमाणावर श्रद्धांजली व्यक्त करण्यात आली.
पण नाना पाटेकरांची गोष्ट त्यांच्या निधनाने संपत नाही.
कारण काही कलाकार पडद्यावरून जातात, पण त्यांच्या भूमिका आणि आठवणी कधीच जात नाहीत.
कोकणच्या मातीतून आलेला नाना
नाना पाटेकर यांचा जन्म 1 जानेवारी 1951 रोजी मुरुड-जंजिरा, रायगड येथे झाला. त्यांचं जन्मनाव विश्वनाथ पाटेकर होतं. मुरुडशी त्यांचं नातं केवळ जन्मापुरतं नव्हतं; त्यांच्या बालपणाचा आणि आयुष्यातील सुरुवातीच्या आठवणींचा या भूमीशी जवळचा संबंध होता.
पुढे शिक्षणासाठी ते मुंबईत आले. त्यांनी Sir J.J. Institute of Applied Art येथे शिक्षण घेतलं.
मुंबईसारख्या मोठ्या शहरात आपलं स्थान निर्माण करणं सोपं नव्हतं.
पण नानांनी संघर्ष केला.
रंगभूमीशी जोडले गेले.
आणि हळूहळू अभिनय त्यांच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग बनत गेला.
कदाचित त्या सुरुवातीच्या संघर्षामुळेच त्यांच्या अभिनयात नंतर एक वेगळी प्रामाणिकता दिसून आली.
सुरुवातीचा संघर्ष आणि रंगभूमी
आज आपण नाना पाटेकरांना मोठ्या पडद्यावरील दिग्गज कलाकार म्हणून ओळखतो.
पण या यशामागे संघर्षाचा मोठा काळ होता.
त्यांच्या सुरुवातीच्या काळात त्यांनी चित्रपटांच्या पोस्टर्सवर आणि स्टेज बॅकड्रॉप्सवर काम केल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनप्रवासात आढळतो.
रंगभूमीने त्यांच्या अभिनयाला आकार दिला.
रंगभूमीवर कलाकाराला प्रत्येक शब्द, प्रत्येक हालचाल आणि प्रत्येक भावना प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवावी लागते.
नानांनी हे शिकलं.
आणि पुढे हीच ताकद त्यांच्या चित्रपटातील अभिनयाची ओळख बनली.
'गमन'पासून सुरू झालेला चित्रपट प्रवास
1978 मध्ये 'गमन' या चित्रपटातून नाना पाटेकरांच्या हिंदी चित्रपट प्रवासाला सुरुवात झाली. पुढील काही वर्षांत त्यांनी विविध भूमिका करत स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली.
सुरुवातीला त्यांना मिळालेल्या भूमिका नेहमीच मोठ्या नव्हत्या.
पण त्यांनी भूमिकेची लांबी पाहिली नाही.
भूमिका किती मोठी आहे यापेक्षा ती किती प्रभावीपणे साकारता येईल, याला त्यांनी महत्त्व दिलं.
हीच गोष्ट त्यांच्या कारकिर्दीत पुढे अनेकदा दिसून आली.
नाना पाटेकरांचा अभिनय म्हणजे फक्त संवाद नव्हता
नाना पाटेकरांचं नाव घेतलं की सर्वात आधी आठवतो तो त्यांचा आवाज.
पण त्यांचा आवाज हीच त्यांची संपूर्ण ओळख नव्हती.
त्यांच्या आवाजात राग होता.
वेदना होती.
उपरोध होता.
कधी विनोद होता.
आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे भावना होती.
ते एखादा संवाद बोलायचे तेव्हा तो फक्त कानावर पडत नसे.
तो मनापर्यंत पोहोचायचा.
त्यांच्या चेहऱ्यावरची नजर, बोलण्यातील थांबे, आवाजातील चढ-उतार आणि शरीराची सहज हालचाल यामुळे त्यांच्या भूमिका जिवंत वाटायच्या.
म्हणूनच नाना पाटेकरांचा अभिनय पाहताना अनेकदा आपल्याला कलाकार दिसत नाही.
आपल्याला त्या पात्रामागचा माणूस दिसतो.
'परिंदा' आणि अभिनयाची ताकद
1989 मधील 'परिंदा' हा नाना पाटेकरांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरला.
या चित्रपटातील त्यांच्या अभिनयाला मोठी दाद मिळाली आणि त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता हा सन्मान मिळाला.
या भूमिकेनंतर नाना पाटेकर हे केवळ एक अभिनेता राहिले नाहीत.
ते स्वतःची एक अभिनयशैली असलेलं नाव बनले.
त्यांचा चेहरा, त्यांचा आवाज आणि त्यांची संवादफेक प्रेक्षकांच्या लक्षात राहू लागली.
'क्रांतिवीर' – आवाजातून व्यक्त झालेला संताप
नाना पाटेकरांच्या कारकिर्दीतील आणखी एक मैलाचा दगड म्हणजे 'क्रांतिवीर'.
या चित्रपटातील त्यांच्या अभिनयाने प्रेक्षकांना अक्षरशः हादरवून सोडलं.
सामाजिक अन्याय, संताप आणि संघर्ष यांना त्यांनी पडद्यावर अत्यंत प्रभावीपणे मांडलं.
या भूमिकेसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला.
त्यांच्या अभिनयात एक गोष्ट कायम जाणवते—
ते संवाद बोलत नव्हते; ते संवाद जगत होते.
'नटसम्राट' – एका कलाकाराच्या मनात डोकावणारा अभिनय
मराठी प्रेक्षकांसाठी 'नटसम्राट' हा नाना पाटेकरांच्या कारकिर्दीतील अत्यंत महत्त्वाचा चित्रपट आहे.
कुसुमाग्रजांच्या प्रसिद्ध नाटकावर आधारित या चित्रपटात त्यांनी गणपतराव बेलवलकर ही भूमिका साकारली.
आयुष्यभर रंगभूमीवर जगलेल्या कलाकाराचा उतारवयातील संघर्ष, नाती, आठवणी, अपेक्षा आणि एकटेपणा या सगळ्या भावना त्यांनी अत्यंत ताकदीने पडद्यावर आणल्या.
'नटसम्राट' पाहताना अनेकांना स्वतःच्या आयुष्यातील एखादा माणूस आठवतो.
कधी वडील.
कधी आजोबा.
कधी रंगभूमीवर काम केलेला एखादा कलाकार.
आणि कधी स्वतःचं आयुष्य.
'नटसम्राट'मधला नाना फक्त अभिनय करत नाही; तो एका कलाकाराच्या मनातील वेदना आपल्यासमोर उभी करतो.
गंभीर भूमिकांपासून विनोदापर्यंत
नाना पाटेकर म्हणजे फक्त गंभीर भूमिका करणारा अभिनेता, अशी त्यांची ओळख करून देणं अपूर्ण ठरेल.
'Welcome' मधील उदय शेट्टी या भूमिकेतून त्यांच्या विनोदी अभिनयाची वेगळी बाजू प्रेक्षकांसमोर आली.
गंभीर चेहरा, दमदार आवाज आणि विनोदी प्रसंग यांचं त्यांनी केलेलं मिश्रण प्रेक्षकांना प्रचंड आवडलं.
एका बाजूला 'नटसम्राट'मधला भावनिक कलाकार आणि दुसऱ्या बाजूला 'Welcome'मधला उदय शेट्टी.
दोन्ही भूमिका करणारा कलाकार एकच होता.
हीच नाना पाटेकरांच्या अभिनयाची खरी ताकद होती.
'प्रहार' – अभिनेता, दिग्दर्शक आणि लेखक
नाना पाटेकर यांनी केवळ अभिनय केला नाही.
त्यांनी 'प्रहार: द फायनल अटॅक' या चित्रपटातून दिग्दर्शनातही आपली छाप सोडली.
अभिनयाबरोबरच लेखन आणि दिग्दर्शनाची आवड असलेल्या नानांनी सिनेमा हा केवळ मनोरंजन म्हणून पाहिला नाही.
माणूस, समाज आणि त्याच्या संघर्षाकडे पाहण्याची त्यांची स्वतःची दृष्टी होती.
त्यांच्या कामातून अनेकदा सामाजिक वास्तवाचा स्पर्श जाणवतो.
तीन राष्ट्रीय पुरस्कार आणि पद्मश्री
नाना पाटेकरांच्या अभिनयाची दखल केवळ प्रेक्षकांनी घेतली नाही.
त्यांच्या कारकिर्दीत त्यांना तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाले.
2013 मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री या प्रतिष्ठित नागरी सन्मानाने गौरवलं. अधिकृत पद्म पुरस्कार नोंदीत त्यांचा सन्मान 'Art' या क्षेत्रात नोंदवला आहे. पुरस्कार त्यांच्या कर्तृत्वाची अधिकृत दखल होती.
पण चाहत्यांच्या मनात नाना पाटेकरांची खरी ओळख पुरस्कारांपेक्षा त्यांच्या भूमिकांमुळे निर्माण झाली.
पडद्याबाहेरचा नाना – सामाजिक कामाची बाजू
नाना पाटेकरांच्या आयुष्याकडे केवळ अभिनेता म्हणून पाहिलं तर त्यांचा प्रवास अपूर्ण राहतो.
पडद्याबाहेरही त्यांनी सामाजिक प्रश्नांशी जोडलेलं काम केलं.
मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत त्यांनी NAAM Foundation या संस्थेच्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील शेतकरी आणि ग्रामीण भागाशी संबंधित प्रश्नांवर काम केलं.
NAAM Foundation ची सुरुवात सप्टेंबर 2015 मध्ये झाली. संस्थेने दुष्काळ, पाणीटंचाई, शेतकरी कुटुंबं आणि ग्रामीण भागातील विकासाशी संबंधित प्रश्नांवर काम केलं आहे. पाणी संवर्धन, उपलब्ध जलस्रोतांचा योग्य वापर आणि ग्रामीण भागातील विकास यांसारख्या कामांवरही संस्थेचा भर राहिला आहे.
लोकप्रियता मिळवणं एक गोष्ट आहे.
पण मिळालेली लोकप्रियता एखाद्या चांगल्या कामासाठी वापरणं ही वेगळी गोष्ट आहे.
नाना पाटेकरांच्या व्यक्तिमत्त्वाची ही बाजू त्यांच्या अभिनयाइतकीच महत्त्वाची वाटते.
NAAM Foundation बद्दल अधिक जाणून घ्या →
मुरुडशी असलेलं नातं
नाना पाटेकर मुंबईच्या आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या जगात कितीही मोठे झाले, तरी मुरुडशी त्यांचं नातं कायम राहिलं.
मुरुड हे त्यांच्या जन्माचं ठिकाणच नव्हतं; त्यांच्या बालपणाच्या आठवणी आणि सुरुवातीच्या आयुष्याचा एक भाग या भूमीशी जोडलेला होता. त्यांच्या निधनानंतर मुरुडमधील लोकांनीही त्यांच्या आठवणींना उजाळा दिला.
कोकण म्हणजे फक्त समुद्र, नारळाची झाडं आणि हिरवाई नाही.
कोकण म्हणजे माणसांची मातीशी असलेली नाळ.
साधेपणा.
संघर्ष.
आणि आपल्या मुळांशी जोडून राहण्याची भावना.
कदाचित म्हणूनच नाना पाटेकरांचा प्रवास कोकणच्या मातीशी जोडताना तो अधिक जवळचा वाटतो.
काही कलाकारांची जागा कोणीच घेऊ शकत नाही
आज नाना पाटेकर आपल्यात नाहीत.
ही गोष्ट स्वीकारणं अनेक चाहत्यांसाठी सोपं नाही.
कारण आपण त्यांना फक्त अभिनेता म्हणून पाहिलं नाही.
आपल्या आयुष्यातील वेगवेगळ्या काळात त्यांची एखादी भूमिका आपल्यासोबत राहिली.
कधी त्यांच्या चित्रपटातून आपण राग पाहिला.
कधी अन्यायाविरुद्ध उभं राहण्याची ताकद पाहिली.
कधी एखाद्या पात्राची वेदना अनुभवली.
आणि कधी त्यांच्या विनोदावर मनापासून हसलो.
कलाकाराचं आयुष्य एक दिवस थांबतं; पण त्याने निर्माण केलेल्या भूमिका थांबत नाहीत.
त्या पुन्हा पाहिल्या जातात.
पुन्हा ऐकल्या जातात.
आणि प्रत्येक वेळी त्यातून काहीतरी नवीन जाणवतं.
नाना पाटेकरांचा वारसा काय असेल?
कदाचित त्यांचा सर्वात मोठा वारसा पुरस्कारांची यादी नसेल.
तो एखादा विशिष्ट चित्रपटही नसेल.
तो असेल—
आपल्या कामाशी प्रामाणिक राहण्याची वृत्ती.
भूमिका छोटी असो किंवा मोठी, ती मनापासून करण्याची ताकद.
आपली वेगळी ओळख निर्माण करण्याचं धाडस.
आणि मिळालेल्या प्रसिद्धीपलीकडे माणूस म्हणून काहीतरी करण्याची इच्छा.
नाना पाटेकरांनी भारतीय सिनेमाला अनेक लक्षात राहणारी पात्रं दिली.
पण त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे त्यांनी हे दाखवून दिलं की—
अभिनय फक्त चेहऱ्याने केला जात नाही; तो मनाने करावा लागतो.
शेवटचा पडदा...
चित्रपटगृहात शेवटी दिवे लागतात.
पडदा बंद होतो.
प्रेक्षक बाहेर पडतात.
पण एखाद्या मोठ्या कलाकाराची भूमिका मनात राहते.
नाना पाटेकरांसोबतही असंच होईल.
एखाद्या दिवशी 'नटसम्राट' पुन्हा पाहताना डोळ्यांत पाणी येईल.
'क्रांतिवीर' पाहताना अंगावर शहारे येतील.
'Welcome' पाहताना पुन्हा हसू येईल.
आणि कदाचित कोकणच्या रस्त्यावरून जाताना मनात एक विचार येईल—
या मातीतून एक असा कलाकार जन्माला आला होता, ज्याने संपूर्ण भारताच्या मनावर आपली छाप सोडली.
नाना पाटेकर आज आपल्यात नाहीत.
पण त्यांचा अभिनय आहे.
त्यांचा आवाज आहे.
त्यांची पात्रं आहेत.
त्यांनी केलेलं सामाजिक काम आहे.
आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे—
त्यांच्या आठवणी आहेत.
नाना पाटेकरांना मनापासून श्रद्धांजली. 🙏
💬 तुमच्या मनातला नाना कोणता?
नाना पाटेकरांचा कोणता चित्रपट किंवा कोणती भूमिका तुम्हाला सर्वात जास्त आवडते?
'नटसम्राट', 'क्रांतिवीर', 'परिंदा', 'प्रहार', 'Welcome' की आणखी काही?
आणि त्यांच्या अभिनयातली अशी कोणती गोष्ट आहे जी आजही तुमच्या लक्षात आहे?
Comment करून नक्की सांगा.
तुमची एखादी आठवण किंवा आवडती भूमिका कदाचित इतर चाहत्यांनाही पुन्हा त्या जुन्या आठवणीत घेऊन जाईल. ❤️
