कोकण म्हटलं की आपल्या डोळ्यांसमोर येतात हिरवेगार डोंगर, पावसाने न्हालेली भाताची शेतं, नारळ-सुपारीच्या बागा, समुद्राच्या लाटा आणि या सगळ्याच्या सान्निध्यात जगणारं साधं, आपुलकीचं गावजीवन. पण कोकणाची खरी ओळख फक्त त्याच्या निसर्गात नाही. या भूमीने जपलेल्या लोककला, लोकपरंपरा, बोलीभाषा, गाणी आणि शाहिरीमध्येही कोकणाची एक वेगळी ओळख दडलेली आहे.
याच समृद्ध लोकपरंपरेतील एक वैशिष्ट्यपूर्ण कला म्हणजे शक्ती-तुरा. कोकणात या परंपरेचा संबंध काही ठिकाणी कलगी-तुरा, जाखडी किंवा बाल्या नृत्य अशा नावांशीही जोडला जातो. प्रदेशानुसार नाव आणि सादरीकरणाच्या पद्धतीत फरक आढळतो. गायन, वादन, नृत्य, काव्य आणि सवाल-जवाब यांचा सुंदर मिलाफ ही या लोकपरंपरेची खासियत आहे.
🥁 ढोलकीचा पहिला ठेका आणि सुरू होतो रंगमंच
गावातली रात्र. दिवसभराची लगबग संपलेली. एखाद्या मंदिराच्या परिसरात, मोकळ्या मैदानात किंवा गावाच्या वाडीमध्ये हळूहळू माणसं जमायला सुरुवात होते.
आणि अचानक ढोलकीचा पहिला ठेका पडतो.
आजूबाजूचा गोंगाट कमी होतो. कलाकार तयार होतात. घुंगरांचा नाद ऐकू येतो आणि काही क्षणांतच साधं गावचं मैदान एका जिवंत लोककलामंचात बदलून जातं.
शक्ती-तुरा किंवा त्याच्याशी संबंधित जाखडी सादरीकरणात शाहीर, वादक आणि नृत्य करणारे कलाकार एकत्र येतात. तालावर होणाऱ्या हालचाली, घुंगरांचा नाद, ढोलकीचा ठेका आणि गायकाचा आवाज यामुळे संपूर्ण वातावरणात उत्साह निर्माण होतो.
हा फक्त कार्यक्रम नसतो.
तो गावाच्या आठवणींचा एक जिवंत अनुभव असतो.
🔱 शक्ती आणि तुरा म्हणजे नेमकं काय?
शक्ती-तुरा या नावामागे धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीकात्मकता आहे. पारंपरिक मांडणीनुसार शक्तीचा संबंध देवी पार्वतीशी, तर तुऱ्याचा संबंध भगवान शिवाशी जोडला जातो.
या परंपरेत दोन बाजूंमधील काव्यात्मक संवाद, प्रश्नोत्तरं आणि जुगलबंदी यांना महत्त्व असतं. याच माध्यमातून धार्मिक, पौराणिक, तात्त्विक आणि सामाजिक विषय मांडले जातात.
म्हणूनच शक्ती-तुरा हा केवळ नृत्य किंवा गाण्याचा प्रकार नाही.
तो गायन, काव्य, विचार आणि सादरीकरण यांचा संगम आहे.
🎤 शाहीर – या कलेचा खरा आवाज
शक्ती-तुऱ्याच्या सादरीकरणात शाहीर हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. शाहीर केवळ गायक नसतो. त्याला काव्याची जाण, भाषेवर प्रभुत्व, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांचं ज्ञान, आवाजावर नियंत्रण आणि प्रसंगानुसार उत्तर देण्याची क्षमता असावी लागते.
कोकणातील शक्ती-तुऱ्याच्या परंपरेला अनेक शाहिरांनी आपल्या आवाजाने आणि लेखणीने समृद्ध केलं आहे. शाहीर रामचंद्र घाणेकर बुवा यांच्यासह अनेक कलाकारांनी या लोककलेला रसिकांपर्यंत पोहोचवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
घाणेकर बुवांचं नाव शक्ती-तुऱ्याच्या संदर्भात आजही आदराने घेतलं जातं. त्यांच्या कार्याचा आणि शाहिरीचा स्वतंत्र प्रवास आपण पुढील लेखात सविस्तर जाणून घेणार आहोत.
⚔️ सवाल-जवाब – शब्दांची आणि बुद्धीची जुगलबंदी
शक्ती-तुऱ्याचा सर्वात रंगतदार भाग म्हणजे सवाल-जवाब.
एका बाजूचा शाहीर एखादा प्रश्न काव्यरूपात मांडतो आणि दुसऱ्या बाजूच्या शाहिराने त्याचं उत्तर आपल्या ज्ञानाच्या आणि काव्याच्या जोरावर द्यायचं असतं.
प्रश्नांमध्ये पौराणिक कथा, धार्मिक संदर्भ, तत्त्वज्ञान आणि विविध सांस्कृतिक विषयांचा आधार घेतला जाऊ शकतो.
काही वेळा प्रश्न इतका गुंतागुंतीचा असतो की प्रेक्षकही विचारात पडतात. आणि जेव्हा समोरचा शाहीर त्याचं चपखल उत्तर गाण्यातून देतो, तेव्हा प्रेक्षकांकडून टाळ्यांचा कडकडाट होतो.
म्हणूनच ही जुगलबंदी फक्त गाण्याची नसते.
ती शब्दांची, ज्ञानाची, स्मरणशक्तीची आणि प्रसंगावधानाचीही परीक्षा असते.
🎭 जाखडी नृत्य – ताल, फेर आणि समूहाची ऊर्जा
शक्ती-तुऱ्याशी संबंधित जाखडी नृत्यात समूहाचा सहभाग महत्त्वाचा असतो. कलाकार तालावर फेर धरून नृत्य करतात. पायातील घुंगरू, ढोलकीचा ठेका आणि कलाकारांच्या एकसंध हालचाली यामुळे सादरीकरणात एक वेगळीच ऊर्जा निर्माण होते.
पारंपरिक सादरीकरणात साधेपणाला महत्त्व असलं तरी काळानुसार या कलेत काही बदल झाले आहेत. काही ठिकाणी आधुनिक ध्वनिव्यवस्था, प्रकाशयोजना आणि वेशभूषेचा वापरही केला जातो.
मात्र ताल, नृत्य आणि लोकसहभाग हा या कलेचा आत्मा आजही कायम आहे.
🌧️ गणेशोत्सवात रंगणारा शक्ती-तुरा
कोकणातील गणेशोत्सव आणि लोककला यांचं नातं खूप जवळचं आहे. गणपतीच्या दिवसांत घराघरात पूजा, आरती आणि नैवेद्याची लगबग असते. दिवसाची ही लगबग संपल्यानंतर अनेक ठिकाणी रात्री लोककलेचे कार्यक्रम रंगतात.
गावातील मोकळ्या जागेत लोक एकत्र येतात. लहान मुलांपासून ज्येष्ठांपर्यंत सगळे कार्यक्रम पाहण्यासाठी येतात.
एका बाजूला गणपतीच्या आरतीचा आवाज आणि दुसऱ्या बाजूला ढोलकीचा ठेका.
यामुळे गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव न राहता लोककला, मनोरंजन आणि गावच्या सामाजिक जीवनाचा उत्सव बनतो.
🏡 वाडीपासून मोठ्या रंगमंचापर्यंत
पूर्वी अशा लोककलांचे कार्यक्रम गावातील वाडी, मंदिर किंवा मोकळ्या जागेत मोठ्या उत्साहाने होत असत. आज या कलेला विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि मोठ्या रंगमंचांवरही स्थान मिळत आहे.
मुंबईसारख्या शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या कोकणी समाजाकडूनही आपल्या पारंपरिक लोककलांचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
गावापासून दूर राहणाऱ्या माणसासाठी असा कार्यक्रम म्हणजे फक्त मनोरंजन नसतं.
तो आपल्या गावाची, आपल्या मातीची आणि आपल्या बालपणीची आठवण असतो.
👴 जुन्या शाहिरांची परंपरा आणि नवी पिढी
कोणतीही लोककला एका कलाकारामुळे जिवंत राहत नाही. तिच्यामागे असतात अनेक पिढ्यांचे कलाकार, शाहीर, वादक, नर्तक आणि रसिक.
कोकणातील शक्ती-तुऱ्याच्या परंपरेतही अनेक शाहिरांनी योगदान दिलं आहे. काही कलाकारांनी आपल्या आवाजाने रसिकांना भुरळ घातली, तर काहींनी लेखणीच्या माध्यमातून नवीन गाणी आणि रचना दिल्या.
रामचंद्र घाणेकर बुवा यांच्यासारख्या कलाकारांनी या परंपरेला लोकप्रियता मिळवून दिली. त्यांच्या कार्यामुळे अनेक रसिकांच्या मनात शक्ती-तुऱ्याची वेगळी ओळख निर्माण झाली.
पुढच्या पिढीतील कलाकारांनी ही परंपरा पुढे नेणं हेच या कलेचं खरं जतन ठरेल.
📜 परंपरा बदलतेय, पण आत्मा तोच आहे
काळ बदलतो आणि त्यासोबत लोककलांचं स्वरूपही बदलतं. आजच्या सादरीकरणात आधुनिक ध्वनिव्यवस्था, नवीन वेशभूषा, प्रकाशयोजना आणि संगीताची नवी मांडणी पाहायला मिळू शकते.
या बदलांकडे केवळ परंपरेपासून दूर जाणं म्हणून पाहण्यापेक्षा, लोककला नव्या काळाशी जुळवून घेत असल्याचंही पाहता येतं.
मात्र या आधुनिकतेसोबत मूळ शाहिरी, सवाल-जवाब, ताल, नृत्य आणि सांस्कृतिक आशय जपणं तितकंच महत्त्वाचं आहे.
कारण बाहेरचं रूप बदललं तरी कलेचा आत्मा जिवंत राहायला हवा.
❤️ शक्ती-तुरा म्हणजे फक्त नृत्य नाही
शक्ती-तुऱ्याचा कार्यक्रम पाहताना आपल्याला ढोलकी, घुंगरू, नृत्य आणि गाणी दिसतात.
पण त्यामागे त्याहून मोठी गोष्ट आहे.
ही आहे कोकणच्या लोकस्मृतीची गोष्ट.
एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे गेलेली गाणी, शाहिरांच्या तोंडून पुढे आलेले शब्द, गावागावात रंगलेले सामने आणि रात्री उशिरापर्यंत कार्यक्रम ऐकणारे रसिक—या सगळ्यांनी मिळून ही परंपरा तयार केली आहे.
म्हणूनच शक्ती-तुरा जपणं म्हणजे केवळ एक नृत्यप्रकार जपणं नाही.
ती कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीचा एक महत्त्वाचा भाग जपणं आहे.
🌱 पुढच्या पिढीपर्यंत ही कला पोहोचवण्याची गरज
आज मनोरंजनाचे पर्याय आपल्या हातात सहज उपलब्ध आहेत. मोबाईलवर काही सेकंदांत जगभरातील संगीत आणि नृत्य पाहता येतं.
पण गावाच्या अंगणात प्रत्यक्ष शाहीरासमोर बसून सवाल-जवाब ऐकण्याचा अनुभव वेगळाच आहे.
ढोलकीचा आवाज प्रत्यक्ष कानावर पडणं, कलाकारांच्या नृत्याला दाद देणं आणि संपूर्ण गाव एकत्र येऊन कार्यक्रम अनुभवणं—ही गोष्ट स्क्रीनवर पूर्णपणे अनुभवता येत नाही.
म्हणूनच पुढच्या पिढीने ही कला फक्त ऐकू नये, तर प्रत्यक्ष पाहावी आणि अनुभवावी.
लोककलेला व्यासपीठ मिळणं, कलाकारांना प्रोत्साहन मिळणं आणि तरुण पिढीने या परंपरेशी जोडणं हे तिच्या भविष्यासाठी महत्त्वाचं आहे.
💭 तुमच्या गावात अजूनही शक्ती-तुरा होतो का?
आता तुमची आठवण आम्हाला सांगा. ❤️
तुमच्या गावात गणेशोत्सव, नवरात्र, दसरा किंवा इतर सणांच्या वेळी शक्ती-तुरा किंवा जाखडीचा कार्यक्रम होतो का?
तुमच्या गावात याला नेमकं काय म्हणतात? तुम्ही कोणत्या शाहिरांचा कार्यक्रम लहानपणी पाहिला आहे? रामचंद्र घाणेकर बुवा किंवा इतर कोणत्या शाहिरांची गाणी तुम्हाला अजूनही आठवतात?
तुमच्या गावातील शक्ती-तुऱ्याची एखादी खास आठवण, आवडता शाहीर किंवा एखादं जुनं गाणं असेल तर कमेंटमध्ये नक्की सांगा. ❤️
कदाचित तुमची एक छोटीशी आठवण कोकणातील दुसऱ्या एखाद्या वाचकाला त्याच्या गावाची आणि बालपणीच्या त्या रात्रींची आठवण करून देईल.
🙏 कोकणचा शक्ती-तुरा जिवंत राहू दे
कोकणाची ओळख फक्त समुद्रकिनारे, हिरवेगार डोंगर, आंबे आणि काजूच्या बागांनी होत नाही. या भूमीची खरी श्रीमंती तिच्या माणसांमध्ये आणि त्यांनी पिढ्यानपिढ्या जपलेल्या लोकपरंपरांमध्ये आहे.
शक्ती-तुरा ही त्यापैकीच एक सुंदर परंपरा आहे.
आज काळ बदलत आहे. गावांचं स्वरूप बदलत आहे. मनोरंजनाची साधनं बदलत आहेत. पण या बदलांमध्ये आपल्या लोककला हरवू नयेत, यासाठी त्यांना पाहणं, कलाकारांना दाद देणं आणि पुढच्या पिढीला त्यांची ओळख करून देणं आवश्यक आहे.
कारण उद्या एखाद्या मुलाने विचारलं—
“शक्ती-तुरा म्हणजे काय?”
तर त्याचं उत्तर फक्त पुस्तकात नसावं.
त्याने आपल्या गावाच्या अंगणात ढोलकीचा ठेका ऐकलेला असावा, घुंगरांचा नाद अनुभवलेला असावा, शाहिरांचा सवाल-जवाब ऐकलेला असावा आणि आपल्या कोकणच्या मातीची ही कला स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिलेली असावी.
ढोलकीचा ठेका थांबू नये, घुंगरांचा नाद हरवू नये, शाहिरांचा आवाज पुढे जात राहावा आणि कोकणची ही लोककला पुढच्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचत राहावी—हीच इच्छा. 🌴🥁❤️
जय कोकण!
जय लोककला!
